alerji
Büyüt
SEM'de çeşitli polenlerin görünüşü. Polenler en bilinen alerjenlerdendir. 

Alerji nedir?

Hayvansal dokunun belirli maddelere karşı sonsuz derecede hassasiyet göstermesidir. Bu maddelere alerjen denir. Allergen'lik akla gelebilecek her şeyi kapsar ve kişiye göre de değişir. Alerji, herhangi bir maddeye karşı vücutta oluşan anormal bir hassasiyet reaksiyonudur. Bilinen sık alerji çeşitleri arasında polenler, ilaçlar ya da çevresel etmenlerin tetikledikleri alerjiler bulunmaktadır.

Alerjik reaksiyonun oluşmasında bazı kimyasal maddeler ve kan/dokuda bulunan bazı hücreler rol oynarlar. Kan hücreleri kırmızı kan hücreleri (alyuvarlar), beyaz kan hücreleri (akyuvarlar) ve trombositler olarak gruplandırılırlar. Kırmızı kan hücreleri oksijeni vücut hücrelerine taşır, trombositler ise pıhtılaşma mekanizmasında etkin rol oynarlar.

Bizim konumuzun kahramanı olan b eyaz kan hücreleri esas olarak vücut savunmasının temel taşlarıdırlar ve bazı alt grupları bulunmaktadır (Bazofil, nötrofil,eozinofil, monosit, mast hücresi). Bu hücreler, direkt olarak vücuda giren “tanımlanmamış” yabancı organizmayı imhaya kalkıştıkları gibi, salgıladıkları bazı kimyasal maddeler aracılığıyla bu aktif savaşa diğer hücreleri de dahil etmektedirler. Beyaz kan hücreleri aynı zamanda damardan dokulara sızarak şekil değiştirmekte ve savunmaya burada da devam etmektedirler.

Tüm bu hücrelerin salgıladıkları kimyasal maddeler çok çeşitlidirler ve herbirinin birçok değişik etkileri bulunmaktadır (Histamin, prostaglandin, bradikinin, kallikrein, Immünglobulinler, vb.). Konumuz açısından basitçe vücuda giren yabancı maddeleri antijen, bununla savaşan hücrelerin özel olarak salgıladıkları cevap niteliği taşıyan maddelerine de antikor adı verilmektedir.

Alerji ve immünoloji konusunda Cilt hastalıkları uzmanı, Enfeksiyon hastalıkları uzmanı, Göz hastalıkları uzmanı, Kulak Burun Boğaz hastalıkları uzmanı, Göğüs hastalıkları uzmanı gibi farklı branş uzman doktorları çalışmaktadır. Alerji uzmanlarının günümüzde başlıca alanları arasında astım, alerjik rinit (saman nezlesi) ve atopik dermatit yer alır. Alerjik bileşeni olan hastalıkları açmak istersek bu üç hastalığın yanı sıra konjuktivit, ürtiker ve anafilaksi sayılabilir. Alerjik reaksiyon, basamak basamak oluşur: 1. basamakta allerjen ile ilk karşılaşma sonrası o alerjene özel ve o alerjeni derhal tanıyan özelleşmiş (spesifik) IgE oluşumu vücut tarafından sağlanır. 2. basamak, erken faz reaksiyonu diye de bilinir.

Antijen ile bu antijene spesifik olarak vücut tarafından oluşturulan IgE tekrar karşılaşırsa, vücut bu sefer gecikmeksizin tepki gösterir ve Histamin gibi mediatörler salınır. Histaminin başlıca etkisi, bronşları kasarak havayollarını daraltmak, damarları genişletmektir. 3. basamak ise geç faz reaksiyonudur: Saatler ile günler içinde oluşur ve inflamatuar hücre cevabını yansıtır. Alerjen, aynı zamanda immün hücreleri de (mast hücreleri, T lenfositler) uyararak mediatör (leukotrien, sitokin) üretimini başlatırlar. Plazma sızması sonucu bölgesel ödem, dokularda alyuvar birikimi görülür. Ebeveynlerden birinde atopi olması alerji olasılığını %50 ye ikisinde de olması %66 ya çıkarmaktadır.

Allerjen maddeler nelerdir?

Ev tozu, gözle görülemeyecek kadar küçük böcekler ( akarlar ), polenler en sık rastlanan alerjiye neden olan maddelerdir. Ayrıca kedi-köpek gibi hayvanların tüyleri, bazı yiyecekler, güneş, bazı ilaçlar, küf mantarları, parazitler, bazı kimyasal maddeler, soğuk ya da kirli hava ve bunun gibi birçok faktör allerjen özelliktedir. Bunlar solunum ya da sindirimle, ciltle ve enjeksiyonla vücuda girerler ve reaksiyona neden olurlar.

Alerjiye neden olan polenlerin, havadaki miktarı ve havada kalma süreleri, alerjinin ortaya çıkışında önemlidir. Havada kalmayan polenler alerjiye neden olmazlar. Ayrıca bazı bitkilerin polen yapısı birbirine benzediğinden, bu bitkilere karşı da alerji görülür.

Allerjik hastalıklar

Vücudumuzun her organı farklı allerjenlere duyarlıdır. Alerjisi olan bir kişinin bütün allerjenlere karşı duyarlı olması şart değildir. Bir tanesine karşı reaksiyon gösterebileceği gibi bir kaç allerjene de gösterebilir.

Allerjik astım, allerjik orta kulak iltihabı ve burun nezlesi, egzema dediğimiz atopik dermatit, böcek sokmalarına karşı oluşan allerjiler, alerjik sinüzit, gıda allerjisi, alerjik göz nezlesi, ilaçlara karşı olan alerji, güneş alerjisi, lateks alerjisi (lateks: kauçuklu bir madde) bazı allerjik rahatsızlıklardır.

Bu hastalıklar tekrarlayıcı olduğundan önemlidir. İnsan yaşamını sınırlandırır ve performansını etkiler. Hatta anaflaksi dediğimiz, ani ölümle sonuçlanabilen tehlikeli bir hastalıktır. Bu durumda yapılacak tek şey acilen doktora başvurmaktır. Çünkü dakikalar içinde gerçekleşen bir vakadır. Ani kriz şeklinde ağır bir rahatsızlık görülür.

Her hastalığın belirtisi farklıdır. Aynı allerjik hastalıklarda görülen belirtiler de kişiden kişiye değişebilir. Örneğin; ciltte oluşan bir alerjide, kaşıntı, kuruma kabarıklık, döküntü gibi bulgular vardır. Yine burun nezlesinde, burunda kaşıntı, akıntı, hapşurma görülür. Bu belirtiler sadece allerjik hastalıklarda ortaya çıkmaz. Allerji olduğunu söyleyebilmek için doktor tarafından bazı testler yapılması gerekir.

Allerjik hastalıkların tanısı

Öncelikle şunun iyi bilinmesi gerekir; erken teşhis hastalığın tedavisi ve ilerlemesinin durdurulması için çok önemlidir. Oluşabilecek krizlerin de önüne geçilmiş olur. Böyle bir durumda vakit kaybetmeden doktora başvurmanızda fayda vardır.Allerjik hastalıklar için zor bir tanı yöntemi yoktur. Doktorunuz sizin şikayetlerinizi dinleyecektir.

Hastalığın belirli dönemlerde ve tekrar görülmesi, ailede de böyle bir alerjinin var olması, alerjenle temas sonucu ortaya çıkması, hastalığın tanısını kolaylaştıracaktır. Ayrıca alerji durumunda üretilen antikor E tipidir. Bu koruyucu maddenin kandaki miktarına bakılarak alerji tanısı konabilir. Bunun dışında alerjinin türüne göre bazı tetkikler yapılabilir.

Alerji tedavisi

Alerjinin tedavisi sürekli olsa da her zaman ilaç kullanılacak diye bir şey yoktur. Yapılacak tedaviyle allerjik hastalık kontrol altına alınmaya çalışılır. Her hastada hastalık tamamen geçecek diye bir şey yoktur. Alerji, tekrarlayan bir hastalıktır. Hastalığın görüldüğü mevsimde yapılacak tedavi, kişinin rahat bir yaşam sürmesini sağlar. Uygulanacak tedavi, hastalığın tipine, şiddetine, hastalığa neden olan allerjene göre değişir. Verilecek ilaç da buna göre değişir. Amaç yan etkiyi en aza indirmek için gereken en düşük dozda ilaç tedavisi uygulamaktır. Gerektiğinde ilaç tedavisi kesilir ve tedavi şekli değiştirilebilir.

Buruna uygulanan enflamasyonu önleyici ilaçlar alerjik nezle tedavisinde çok önemlidir. Burundaki kaşıntı, tıkanıklık, akıntı ve hapşurmanın azalmasını sağlar. En çok kullanılan ilaçlardan birisi de antihistaminiklerdir. Bu ilaç kullanımındaki amaç alerjik nezle belirtilerini ortadan kaldırmaktır. Burun akıntısını önler fakat alerjik nezleye yol açan tek bir faktör olmadığından, hepsine etki gösteremez. Bunların dışında dekonjestan dediğimiz burundaki damarları daraltarak rahatlamayı sağlayan ilaçlar da kullanılır. Fakat bu ilaçların fazla kullanılması durumu daha da kötüleştirebilir.

Alerjiyi önlemek için alerjiye neden olan faktörlerin ortadan kaldırılması gerekir. Bunun için yünlü ya da hayvan tüyü içeren yastık ya da yorganlar kullanılmamalıdır. Tüylü oyuncaklar ortadan kaldırılmalıdır. Ev tozu böceklerinden kurtulmak için ise yatak örtülerinin en az 60 derecede haftada bir kez yıkanması gerekir. Eğer alerjinin sebebi küf ise odanın nemi azaltılmalıdır. Polen alerjisi olanlarda saçlar yatmadan önce yıkanmalıdır. Kuru ve rüzgarlı havalar bu tip alerjisi olanlar için risk faktörüdür. Güneşli havada dışarı çıkmak gerekiyorsa gözlük ve şapka kullanılmalıdır. Alerjisi olanlara aşı uygulanabilir. Bu aşı, sıklıkla ev tozuna ya da polenlere karşı alerjisi olanlarda en fazla etkilidir.

Sözlükte "alerji" ne demek?

1. Kimi canlıların birtakım yiyeceklere, ilaçlara, toz, koku gibi nesnelere karşı hastalık derecesinde gösterdikleri aşırı tepki. (Bkz. Allerji)
2. Bir kimseye ya da bir şeye karşı olumsuz yönde duyulan aşırı duyarlık.

Cümle içinde kullanımı

Büyük kalabalığın matematiğe karşı bir alerjisi vardı.
- H. Taner

Alerji kelimesinin ingilizcesi

n. allergy, reaction
Köken: Fransızca